Тексеру операциялары 2 страница

2-ші кестенің жалғасы

· – есептеумен табылды

2 –кестенің жалғасы

2-кестенің жалғасы

2-кестенің жалғасы

Егер өзгергіштік (вариациялық) еселігі 10 пайыздан аспаса, оны шамалы, 10 пайыздан асса, бірақ 20 пайыздан кем болмаса орташа және айтарлықтай деп санайды егер ол 20 пайыздан артса (5). Егер 100-деп өзгергіштік еселігін алсақ (кемітсек), өзгергіштік еселігін толықтыратын, біртегіс (біркелкілік) еселік шығады. Біртегіс еселігі неғұрлым жоғары болса, соғұрлым таңдау нұсқасының өзгергіштігі біркелкі болады.

5. Арифметикалық орташаның абсолюттік қатесін табамыз

5. Арифметикалық орташаның салыстырмалы қатесін табамыз

6. Талдаудағы көрсеткіштің өзгергіштігінің еркін деңгейлік санын

n₁ = n –1 = 12 – 1 = 11 және 4-ші қосымша бойынша Стьюдент критерийін t_кесте табамыз, ол 2,2 тең.

7. Арифметикалық орташаның сенімді аралығын анықтаймыз

ол 1,29 ¸1,51-дің аралығында

8. Арифметикалық орташаның сенімділік критерийін табамыз.

9. 1-ші кестенің бірінші жартысының арифметикалық орташасымен х^-₁ екінші кестенің екінші жартысындағы арифметикалық орташасы х^-₁ арасындағы айырмашылықты d табамыз. Бұл мысалда барлық ұқсас есептеулер жүргізілмейді.

=1,34,а =0,036;

10. Айырмашылықтың қатесін табамыз:

11. Екі теңдеу үшін еркін дәреже санын табамыз:

n₂ = n ₁ + n ₂ –2 = 12+12–2 = 22

4- қосымша кесте бойынша Стьюдент t_кесте табамыз, ол 2,07 тең

12. Арифметикалық орташалар арасындағы және айырмашылықтардың d елеулілігін бағалаймыз. Айырмашылық елеулі егер болса.

Табамыз:

Қорытынды жасаймыз: арифметикалық орташалардың өзара айырмашылығы және елеулі емес, себебі

Жалпы қорытындылар

Есептеулер жүргізілгеннен және барлық статистикалық сипаттамалар алынғаннан кейін қорытынды жасалынады.

1. Сүрі жерге егілген жазғы қатты бидайдың Безенчукская 139 сұрпының орташа өнімді түптенуі 1,40 тең. Арифметикалық орташаның сенімді аралығы 1,29 ¸1,51.

2. Өнімді түптену көрсеткішінің өзгергіштік еселігі 12,6 пайызға тең. Бұны орташа деп бағалауға болады. Біркелкілік еселігі 87,4 пайызға тең.

3. Арифметикалық орташаның абсолюттік қатесі 0,051, ал салыстырмалы қатесі 3,6 пайызға тең, бұл рұқсат етілген 5 пайыз шектен кем.

4. Арифметикалық орташаның сенім критерийі 27,5 тең, бұл 2,2 тең t ₀₅-тен артық.

5. Ықтырмалы және құрамалы-ықтырмалы сүрі жерге себілген қатты бидайдың өнімді түптенуінің арифметикалық орташа көрсеткіштерінің айырмашылығы елеулі емес, себебі

t_d < t_0,5, 1< 2,07.

ІІ. НҰСҚАЛЫҚ ҚАТАРЛАРДЫҢ ЖИІЛІК ТАЛДАУЫ

Өзгергіштік қатарларды (таңдауларды) тереңірек талдауда жиілік талдау үлкен маңызға ие, себебі оның нәтижесі бойынша болашақта қандай нәтиже алуға болатынын болжауға болады. Мысалы, егер бізде ауыл шаруашылық дақылдарының өнімділігінің ұзақ мерзімдік таңдауы болса, жиілік талдау нәтижесінде жуықтағы 5-10 жылдың ішінде пайызбен қаншалықты өнімділік немесе салмақпен осы 5 немесе 10 жылдың қайсысында қаншалықты өнімділікке қол жеткізуге болатынын айту мүмкіндігі туындайды. Бұның ауыл шаруашылығы өндірісі үшін маңызы өте зор.

Жұмыс барысы

Жиілік талдауды орындау үшін бірінші тақырыптың шифры бойынша алынған таңдауды пайдаланады. Дайындық жұмыстары өзгергіштік қатарларды көшіріп алудан және шекті сандарын «лимитін» бөліп алу үшін олардың бар күнбелгілері (даталардың сандарының) максималды.

Олардың максималды Х_max және минималды Х_min мәндерінің арасындағы айырмашылықты өзгермешілдіктің пәрмені деп атайды. Жұмысты Ақмола облысы бойынша 1973-1997 жылдардағы астық дақылдарының өнімділігінің (ц/га) мысалында жүйелі түрде талдап көрелік.

Егер біз барлық нұсқаны мәнінің артуы бойынша орналастырсақ, онда 5,4-тен бастап, 17,1-мен бітіреміз, сонда 25 саннан тұратын ұзын қатар аламыз. Шамасы бойынша өзгеретін мұндай сандардың ұзын қатары қарауға және талдауға қолайсыздау. Нұсқауларды толыққанды ақпаратты (информациялы) болуы үшін топқа немесе класқа біріктіреді. Олардың саны өзгергіштіктің пәрменін ескеріп, нұсқаның жалпы санына байланысты белгіленеді. Кластың (сыныптың) санын белгілеу үшін бағыттама ретінде төмендегі кесте ұсынылады.

3-кесте - Нұсқаның санына байланысты кластардың үлгілік саны (18)

Кластардың қажетті санын Стеджерстің К=1+3,32 lg n немесе, Брукстің және Карузерса Н.: К=5lg n (9) формуларымен есептеуге болады. Осы формулаларымен табылған сандар үлкен жағына қарай дөңгеленіп, бүтін санға келтіреді.

Біз кластарды Стерджес формуласымен есептейміз:

К=1+3,32lgn=1+3,32lg25=1+3,32 · 1,3979=1+4,64=5,64» 6

Одан әрі зерделеніп отырған астық дақылдары өнімділігінің ц/га көрсеткішткерінің өзгергіштік пәрменін білу керек.

Ол х_max-х_min = 17,1-5,4=11,7ц/га тең.

Кластар саны мен өзгергіштік пәрмені анықталғаннан кейін кластың аралықтың шамасын i_x . Ол,

Кластық аралықтың бөлшек саны үлкен жағына қарай, зерделенетін көрсеткіштің соңғы бүтін санына дейін дөңгеленеді. Егер нұсқа бүтін болса, бүтін санға дейін дөңгеленеді.

Біздің мысалымызда өнімділік ондыққа дейін берілген, сондықтан 1,95-ті 2,0 ге дейін дөңгелетеміз.

Осыдан кейін есептеудің бастапқы санын х¹ анықтаймыз.

Үлкен жағына дөңгелетіп бастапқы санды табамыз, ол 5,3 тең. Енді 4-ші кестені толтыруға кірісеміз.

4- кесте - Астық дақылдарының өнімділік

шамасының кластарға таралуы (бөлінуі)

1. Ақмола облысы бойынша астық дақылдарынан 9,2ц/га және одан төмен өнім алу ықтималдығы 25 жылдың 12 жылы немесе 48 пайызға тең болады.

2. 9,3 ц/га және одан жоғары өнім үлесі 52 пайыз жылға келсе, 15,3 ц/га және одан жоғары өнімділікке 2 жыл немесе, 25 жылдық 8 пайыз жылы келеді.

III. НҰСҚАЛЫҚ (ВАРИАЦИЯЛЫҚ) ҚАТАРЛАРДЫҢ СЫЗБАКЕСТЕЛІК КЕЛБЕТІ

Зерделінетін құбылыстың өзгергіштігін көрнекі көрсету және өзгергіштік (вариациялық) қатарларды өзара салыстыру үшін сызбакестесін қолданады. Оның мәні, мысалы ауыл шаруашылық дақылдарының өнімділігі метеорологиялық жағдайға байланысты болса, сызбакестеде әр жылдардағы көрсеткіштердің таралу динамикасының қисықтарын салуға келіп тіреледі (саяды). Осы мақсатпен сызбакестедегі абсцисс (Х) және ординат (у) осьтерінде зерделінетін көрсеткіштер сәйкес масштабпен салынады. Сызбаестелерді салу үшін жиі маңыздылығы бойынша орналасқан (ұйымдастырлған) вариациялық қатарлар қолданады.

Салынған сызбакестенің жалпы түрі нұсқа маңызы мен олардың жиілігі үшін класс санына және таңдалған масштабына байланысты болады. Таңдалған масштаб нәтижесінде, горизонталь және тік осьті нұсқаның, барлық жиіліктері, минималдыдан максималды мәндерінің бәрі сиысуы керек.

Бір сызбада біркелкі вариациялық қатарлардың бірнеше сызбакестесін салғанда, оларды салыстыру үшін масштабтары бірдей болуы керек. (18) Сызба жақсы көрінуі үшін оған тең қима (золотого сечения) ережесін қолдану керек. Мұндайда сызба салынған тік бұрыштың мәні негізінің, оның биіктігінің және негізінің қосындысына тең болатындығын білдіреді. Мұндай талапқа биіктігі негізіне 5:8; 8:13, яғни жуықтап 1:1,6 болатын тік бұрыш сәйкес келеді Тең қима ережесіне негізделген тік бұрыш шынында да қызғылықты көрінетін болады.

Нұсқаның барлық мәндерін маңыздылығы бойынша, олардың артуы немесе кемуіне қарай орналастырады. Маңыздылығы бойынша қолдану әдетте көлемі аз таңдауларға (п<30) қолайлы. Үлкен талдауларда (п>25-30) маңызды қатарды кластарға бөледі (1-ші тарауды қараңыз). Мұндайда вариациялық қатарды ұйымдастырылған (маңызды) орташа сандар қатары деп атайды (13, 14, 18).

Ұйымдастырылған (маңызы, мәнді, мағыналы) қатарды талдағанда екі сипаттаманы Модо (Мо) және Медиана (Ме) қолданылады. Мода деп нұсқаның максималды саны байқалатын кластың орташа мәнін айтады. Мұндайда ең көп класты модальді дейді. Біздің мысалымыздағы өнімділік бойынша, ол бірінші класс. Оның орташа мәні мода бойынша 6,3 ц/га жиілігі - 7. Е.А. Дмитриевтің (4а) кітабынан алынған топырақтың жырту (айдау) қабатының варияциялық қатарындағы рН-ы 4 оның модасы 5,5-ке, ал жиілігі 54-ке тең (5-кесте).

Медиана немесе орташа мән деп, ұйымдастырылған қатар нұсқа саны бойынша бірдей бөлікке бөлінген нұсқаны айтады. Ұйымдастырылған қатардағы медиананың реттік нөмірiнің тақ санды нұсқасы мына формула бойынша анықталады:

Ме= +0,5 немесе Ме= 0,5(п+1)

Астық дақылдарының өнімділігі бойынша:

Ме = 0,5(25-+1) = 13. Медиананың сандық мәні 9,4 ц/га тең.

Ұйымдастырылған қатардың нұсқа саны жұп болғанда (n=26), мысал үшін 4,1ц/га тең, 1998 жылдың өнімділігін қоссақ медианның сандық мәні сандық мәннің жарты қосындысына 13 және 14 нұсқаға, (9,4+9,7): 2=9,55 ц/га тең.

Қалыпты бөліну сызбакестесі. Ұйымдастырылған варияциялық қатардың қалыпты бөлінуіне, таңдаудың х^- орташа арифметикалық абсолютті мәнінің медиана Ме және моданың Мо(9) дәл келуі тән. Вариациялық қатардың бұл сипаттамаларының теңділігі кездейсоқ шамалардың қалыпты бөлінгенін көрсетеді. Негізгі жиынтықтағы кез келген нұсқадағы n →∞, негізгі жиынтықтың μ (t-бөлінуі бірдей ) , ға ауытқуы 1-ші суретте келтірілген.

5-кесте - Жырту қабатының рН маңыздылығы бойынша таралуы(n=189)

Е.А.Дмитриев бойынша, (4а)

Дата добавления: 2017-02-01; Просмотров: 67; Нарушение авторских прав?; Мы поможем в написании вашей работы!